“Represión e resistencia en Galiza”, conferencia de Carlos Méixome e proxección de “A cidade da selva”

O próximo venres 13 de febreiro ás 19:30 no local do Colectivo Terra (Boa Vista 8, Pontedeume), Carlos Méixome falará sobre “Represión e resistencia en Galiza” e posteriormente será proxectado o documentario “A cidade da selva”. Esta actividade enmárcase no ciclo “Pancho na memoria” coordinado polo Ateneo Eumés e o Colectivo Terra en homenaxe a Francisco Martínez Leira “Pancho”.

Coa palestra de Carlos Méixome, profesor, historiador e director do Instituto de Estudos Miñoranos, queremos aproximarnos ao contexto global da represión franquista e á conseguinte resistencia do noso pobo. Vai ser o equipo arqueolóxico do Instituto de Estudos Miñoranos quen realice os traballos de exhumación desenvolvidos no cemiterio de Grandal (Vilarmaior) durante outubro de 2011 onde apareceron nunha fosa común cinco cadáveres vítimas do franquismo, entre eles o avó do ex-deputado do BNG Francisco Rodríguez.

“A cidade da selva” era o nome dun refuxio para os guerrilleiros antifranquistas ubicado no val de Casaio, na comarca de Valdeorras. Funcionaba como un cuartel onde a comezos dos anos corenta se realizou o Congreso da Selva. Este encontro reuniu máis dun cento de fuxidos de todas as comarcas de Galiza, incluída a do Bierzo. O documentario recolle, a través dos testemuños dos protagonistas, a historia da guerrilla e dos fuxidos. O filme abranxe desde os tempos da República até a morte do último guerrilleiro, no ano 1954, Francisco Martínez Leira. Aparece o testemuño de Juan “Anido”, enlace guerrilleiro deMugardos e grande amigo de Pancho que sofreu seis anos de cadea en Burgos por defender a liberdade.

Pechará o ciclo “Pancho na memoria” a profesora Aurora Marco que falará sobre “As mulleres na guerrilla”, ademais será proxectado o documentario “Silenciadas”. Este actividade será o venres 6 de marzo ás 19:30 no Salón de Plenos do Concello de Mugardos.

Trailer do documentario “A cidade da selva”

http://www.culturagalega.org/avg/extra_audovisual_estreas.php?Cod_extrs=2866

Pancho, defensa da lingua e reivindicación de Castelao

Pode que alguén se pregunte: E Pancho en que lingua falaba? Pois como o 99% das persoas da súa xeración, Pancho falaba galego. Na Causa 06/49 aberta despois do intento de axustizar o principal responsábel da represión fascista en Mugardos, recóllense unhas declaracións literais do propio Pancho no noso idioma. Exactamente aparece isto: “Viñamos polo peixe gordo e palmou un merdán”.

E non só falaba galego na época do “hable bien, sea patriota, no sea bárbaro”, tamén chegou a empregalo por escrito. Hai unha folla editada por el en 1953 titulada “Os labregos” que reza así: “¡Non as requisas. Ni un patacon os cabros de Falanje. Non pages as tasas. O capitalismo esmaja a todos. Ergete e loita!” O emprego dun galego tan precario mostra as orixes populares do heroe do Eume e ao mesmo tempo unha firme vontade de defensa da lingua e de orgullo de clase. Con esforzo, Pancho combatía a privación cultural que o noso pobo aínda padece.

Non é casualidade que empregase unha das caricaturas do “Cousas da vida” para representar a opresión caciquil. Neste caso é a da “A farsa democrática”. Noutra folla desta ano, tamén da súa responsabilidade e titulada “O obreiro”, aparece o deseño de Castelao “O orador político” cun elocuente papagaio e cun pé referido a Franco. Así era a propaganda antifranquista que editou e distribuíu na última etapa da súa vida.

Os deseños de Castelao foron abondosamente reproducidos pola prensa guerrilleira e a súa figura gozaba entre os comunistas dunha gran popularidade. Dalgunha maneira podemos dicir que o pobo traballador máis comprometido e combativo deu continuidade ao galeguismo progresista de antes da sublevación fascista do 18 de xullo. Pancho sabía que a súa clase era a obreira e o seu idioma, o galego.

Así caeu o derradeiro refuxio de Pancho

Este texto foi escrito por Siro López como unha longa carta destinada a Benigna Díaz Corral “Binucha”. En 2011 o Concello de Narón entregou a Binucha o Premio Muller do Ano en recoñecemento polo seu compromiso solidario e o da súa familia cos perseguidos políticos.

Aínda que de idades moi distintas, Pancho e Rudesindo eran bos amigos, ademais de compañeiros de traballo no Taller de Gradas. Teu pai e teu irmán empezaron a acollelo en estadías breves, dun día ou dous, no ano 49; pero fóronse facendo máis longas segundo empeoraba a situación, e cando morreu teu pai, no 53, a vosa debía de ser xa a única casa á que podía acudir, e Sindo seguiu axudándoo.

O teu irmán enfermara de tuberculose mentres cumpría o servizo militar, que non chegou a rematar. Traballaba na Fenya e quedaba moitas veces a durmir en Ferrol, na túa casa; pero despois de morrer o voso pai colleu a baixa laboral e ficou definitivamente en Cornido. Ti sospeitaches que o facía para atender a Pancho, ¿verdade? Mamá dixérame que cando lle preguntaches non cho negou e engadira que el xa non tiña nada que perder.

A noite do 18 ao 19 de novembro de 1954 os gardas civís sitiaron a casa. Eran moitos, seica vintecinco, mandados por un tenente. A xente que ía traballar cedo ás cerámicas de Xuvia víralles brillar os tricornos entre as maciñeiras.

Pode que houbese un chivatazo, pero tamén é posible que o servizo de investigación descubrise a casa porque Pancho ía ás veces ver a famila nun dos botes que había na ribeira, en Fontela. O bote non volvía ata o día seguinte, pero podíase ver ben fondeado na Barca, en Mugardos.

Fose como fose, a garda civil descubriuno e dispuxo o operativo para acabar co último guerrilleiro. Preto das nove da mañá chamaron á porta. Sindo alugara a bodega a unha muller chamada Delfina, que vivía cunha filla e un neto pequeniño, e antes de abrir baixou pola trapela á bodega; el mesmo envolveu o neno e pediulles que fosen á casa dun veciño, chamado Hixinio. A rapaza saiu co neno, pero Delfina quixo quedar e converteuse en testemuña da traxedia.

Pancho non poidera fuxir e se agochara detrás dun tabique no faiado. Varios gardas subiron, un deles cun can, e Sindo mentres lles dicía que estaba só, abriu a ventá que daba ao tellado da bodega. Aínda que o sarxento lle mandou pechala de contado, aquelo salvou ao Pancho, porque cando o garda que levaba o can o descubriu, Pancho empezou a disparar a través do tabique e os gardas fuxiron escaleiras abaixo, e, crendo que tentaría escapar pola ventá que abrira Sindo, agardárono ante a bodega e descoidaron o outro lateral da casa, o do patín, por onde Pancho saiu correndo. Cando o viron foron atrás del, disparáronlle e ferírono; entón Pancho volveuse, disparou tamén e feriu ao teniente. Os gardas todos deixaron de perseguilo para atender ao mando.

Delfina, que nunca nada sospeitara da presenza de Pancho na casa, volveuse a Sindo, que fora baixando polo patín, e, anguriada, pregoulle pola alma dos pais que lle dixera quen era aquel home. Sindo só lle respondeu: “Marche. Vaia a casa de Hixinio”.

Pero Delfina non marchou e viu como varios gardas, irados, se botaron a Sindo, berrándolle: “¡Pola túa culpa, cabrón!”, mentres lle batían na cara cos mosquetóns. Sindo caeu coa cara chea de sangue, e dende o chan chamoulles “covardes”. Daquela levárono a rastro á parte de atrás da casa e Delfina oíu varios disparos. Nunca saberedes cantos nin onde llos deron porque nunca vos deixaron ver o cadaver.

Foi todo así, tal como eu o recordo, ¿non si?

Pero o mesmo día empezastes outro calvario, de interrogatorio en interrogatorio, primeiro na casa cuartel da garda civil de Fene, onde ao teu home lle esmagaron un pé cun mosquetón; despois, na mesma noite, nun cagarrón noxento de Neda; toda a tarde e toda a noite nun calabozo do cuartel de Xuvia; pola mañá no cuarto das patacas do de Canido; á tarde no cárcere de Ferrol, na avenida de Vigo… Chegastes derreados, sen comer nada.

Ao cárcere levaran xa a Antonia, a irmá de Pancho; unha muller rexa, que era á que peor trataban e perdeu os nervos naqueles interrogatorios interminabeis. Despois prenderon a Delfina e á filla.

Soltáronvos despois dun mes longo e cando fuches pagar ao enterrador – coido que era Andrés Piñón -, aínda te agardaba un novo disgusto. No Couto xa non estaba o cura Cazón, senón outro ruín que prohibira dar terra a Sindo onde lle correpondía e mandara poñelo pegado ao muro, nun chan de pedras e de ortigas.

Miña nai ía todos os días ao mercado de Ferrol e sabía de vós por Emilia e outras vendedoras de Cornido. Un día veu contando que arranxarades a sepultura de Sindo con azulexo branco e que cando estabas limpándoa chegou o cura para botarche en cara que gastases os cartos en ben gardar o corpo do teu irmán e que non deses unha misa pola súa alma. Entón Mercedes, aquela muller forte que toleara algo cando lle morreran os pais, botouse a el berrándolle “¡Corvo, corvo!”, e o cura escapou correndo. Foi tal como o conto ¿non si?

Sempre pensei no terrible sufrimento de Pancho no último mes da súa vida. Só, ferido, sen poder curarse; a familia desfeita, coa muller presa, os fillos no hospicio, a filla en Bilbao, e ademais o peso na conciencia da morte de Sindo, o seu mellor amigo e benfeitor. Eu nunca vira fotos del, pero na reportaxe do Diario de Ferrol ten expresión nobre, ollada limpa e sorrir de home bo, que inspiran confianza. O destino non se portou ben nin con Sindo nin con el.

O texto de Siro López aparece recollido en “Retallos da memoria” e pode ser consultado de maneira íntegra en

Fai clic para acceder a retallos_01_01_heroes_esquecidos_a_familia_rudesindo_diaz_beceiro_benigna_corral_yanez_por_siro_lopez.pdf

Cal do Barqueiro, a capital da IV Agrupación

Protexida polas Fragas do Eume, a guerrilla ergueu Cal do Barqueiro, base nº1 da IV Agrupación. Ao aumentar a represión no ano 1947, tamén se multiplicou o número de guerrilleiros. Na IV Agrupación decidiron construír máis bases non moi lonxe das casas, algunhas soterradas nas propias vivendas e outras preto dun río como foi neste caso.

Cal do Barqueiro era a capital do movemento de resistencia. Sitúase ao pé do rego da Lagoa (Lavandeira) que ao pouco se xunta co da Igrexa (Xabariz) antes de chegar ao Eume. Estaba formada por varias covas e cabanas. Cavaban no coto do monte, abrían unha gavia, entaboaban con madeira, colocaban unha lona e botaban terra por encima. Medían uns cincuenta metros cadrados. Alí tiñan gardadas unha multicopista, máquinas de escribir, un arquivo e unha emisora portátil. Ademais podían ficar os guerrilleiros que estivesen doentes. Nesta base tiveron o primeiro encontro Pancho e o novo secretario do PC, Sevil. Contan que o guerrilleiro do Eume desconfiaba del por causa do tabaco rubio que fumaba.

Cal do Barqueiro será o derradeiro reduto onde se edite “El Guerrillero-Órgano del Ejército Guerrillero de Galicia”, que chegou até maio de 1950. Nun primeiro momento imprimiuse en Madrid, de Madrid pasou a Coruña, de Coruña a Mugardos e de Mugardos a Cal do Barqueiro no corazón das Fragas do Eume. Era fundamental dar a coñecer os motivos da loita guerrilleira e os esforzos por acabar coa ditadura.

Nas Fragas do Eume houbo numerosas covas e refuxios: no Regueiro de Folgar; na Fraga da Xesta Molar, no Forgoselo; no lugar de Belenxís; no monte Grande, entre Filgueiras e Cernadas; en Fiúnte (Cabalar), cara aos Calzados; en Sanguiñedo (Monfero) e tamén no lugar de Cal do Pastor, entre o Castelo da Pluma e Visura (Monfero); etc. Como reivindica o profesor Domínguez Ferro, debemos “conservar o recordo e a memoria destas xentes porque esta zona foi mui importante na loita antifranquista”.

Xunto á base de Cidade da Selva, nos vales de Casaio, entre as comarcas galegas do Bierzo e Valdeorras, Cal do Barqueiro representa o máximo expoñente dunha Galiza indomábel, antifascista, combatente, lugar de memoria primordial da nosa dignidade colectiva.

As fotos que acompañan este post foron tiradas por Duarte Basoa en Cal do Barqueiro. Agradecémoslle que nolas cedese para a súa divulgación.

Cal do Barqueiro 1

Para máis información:
Fuxidos na Fraga. Episodios da guerrilla antifranquista nas terras do Eume

Fai clic para acceder a Fuxidos_na_Fraga.pdf

Memoria dos fuxidos nas Terras do Eume

http://www.aelg.org/Polafias/ShowVideoPolafia.do;jsessionid=75B3020621C2EE7F96E3A1370BF7194C?id=585

“Non te conformes co que sabes, tenta saber máis cada día. O guerrilleiro que fica para atrás, non é bo guerrilleiro”

Pancho era un heroico guerrilleiro e tamén un bo dirixente do pobo. Pola actualidade destas recomendacións, reproducimos o sétimo punto dun caderno de notas titulado “Ensinanzas útiles para as guerrillas” ocupado pola Guarda Civil a unha unidade antifascista galega:

7ª.-O GUERRILLEIRO ORGANIZADOR E DIRIXENTE DO POBO.- Un guerrilleiro non ten como única misión castigar os asasinos falanxistas e realizar sabotaxes contra o franquismo. Ten que ser ademais un dirixente político e un organizador das masas. Ten que ser o home que, coñecedor dos problemas dos labradores, obreiros e demais camadas da poboación, estea en condicións de orientalas, organizalas e dirixilas na loita contra a canalla franco-falanxista.

Ten que estar en condicións de poder organizar e orientar un grupo de labradores, saber explicar a un católico os obxectivos patrióticos do MOVEMENTO DE RESISTENCIA e como atraelo á loita activa contra Franco e Falanxe. Ten que estar preparado politicamente para dar mitins e palestras aos patriotas das aldeas. Este traballo, ao cal ti talvez concedas unha importancia secundaria, é tanto ou máis importante que unha acción armada contra falanxistas e esbirros de Franco. Para estares en condicións de xogar o teu papel de organizador e dirixente do pobo, tes que te esforzar por elevar a túa preparación. Tes que aproveitar cada minuto libre para estudar e aproveitar cada consello, cada experiencia para te superares máis e máis.

Preocúpate de que se faga vida política no teu Destacamento, que non se abandone a confección do periódico mural e que non se descoide a discusión organizada e colectiva da prensa e demais materiais antifascistas.

Coida os libros e materiais de estudo.

Se dubidas dalgún problema, se para ti non está clara algunha cousa, non vaciles en preguntar. Ninguén naceu aprendido.

Non te conformes co que sabes, tenta saber máis cada día. O que se empoza, fica atrás. E xa sabes que o guerrilleiro que fica para atrás, non é bo guerrilleiro.

O carballo da nosa resistencia. Cartas dos heroes do Exército Guerrilleiro de Galiza

Carta de Manuel Ponte ao embaixador da Gran Bretaña, 5/10/1946

“Señor Embaixador, desculpe a miña falta de expresión literaria. Non son máis que un guerrilleiro, un home que hai dez anos se botou ao monte porque as palabras “rendición” e “capitulación” perante o fascismo non cabían na súa cabeza. Talvez para vostedes sexamos tamén “bandoleros”. Así chamaron os romanos a Viriato. Así chamou Napoleón aos que a golpes de patriotismo defenderon a independencia de España. De calquera xeito que vostede nos xulgue, permítome darlle un consello: repase vostede a nosa historia e verá como os españois non temos alma de escravos. Somos como eses carballos centenarios de Galiza que tronzados polo lóstrego, esgazados e sen pólas, tarde ou cedo agroman puxantes e frondosos, porque teñen as raíces cravadas nesta terra tan viril. E así é o carballo da nosa resistencia”.

Carta de Segundo Vilaboy ao Partido Comunista en Galiza, 17/12/1947

“Desde o día que me colleron (sen sentido, porque con vida xamais me deixaría atrapar), non lles importou que estivese case moribundo. Primeiro foron os “interrogatorios” de 12 a 14 horas até que esgotado perdía o coñecemento. E cando viron que con palabras e promesas nada tiraban de min, comezaron as torturas. As miñas mans ou pés nin eu mesmo as coñezo. Estiven 15 días que non podía mexar máis que sangue. Con todo, resistín e resisto sen flaquexar. Cando, en troca de me converter en delator, me prometían respectar a miña vida, curarme, darme abundante diñeiro para me ir ao estranxeiro, o mesmo que, cando a sangrar e case sen vida, me berraban “Cantas ou matámoste!”, a miña resposta foi e será a mesma: Poderedes quitarme a vida, mais non a dignidade!”

Carta de Gayoso e Seoane aos guerrilleiros da IV Agrupación, 6/11/1948

“Os facinorosos que tantos crimes e atrocidades cometen, non se resignan a desaparecer. De estaren perdidos eles están ben certos. Por iso caen nas súas poutas. Mais fracasaron e fracasarán mil veces, morderán a poeira da derrota moi cedo e Galiza, esta terra mártir e heroica onde nacemos e pola que gustosos damos a vida, verá brillar o sol da liberdade e da verdadeira xustiza de monte a monte e de mar a mar. Ao chegar ese día que logo chegará, só vos pedimos que non vos domine o espírito de vinganza, mais facede xustiza. Non esquezades nin perdoedes os vitimarios do noso pobo”.

(Na imaxe superior, o carimbo do Exército Guerrilleiro de Galiza)