Aurora Marco, o compromiso guerrilleiro das mulleres

O salón de plenos do concello de Mugardos volveu ficar pequeno para escoitar a intervención de Aurora Marco. A investigadora encetou a palestra confesando a especial ilusión que lle facía estar en Mugardos, pois foi neste concello onde realizou a primeira entrevista a Guillermo Gallego Abeledo. Este encontro daría inicio a un traballo de campo durante cinco anos que a levaría a visibilizar a historia de duascentas mulleres comprometidas coa loita pola liberdade da resistencia antifascista.

A autora de Mulleres na guerrilla antifranquista considera fundamental restituír o nome de “guerrilleiras” fronte o desprezativo de “bandoleras” co que o franquismo tentaba estigmatizalas. Había dúas clases de guerrilleiras: as da chaira e as do monte. As do monte foron as menos. Este era un tipo de compromiso guerrilleiro que as levaba a pasar á clandestinidade. Porén, houbo casos moi salientábeis como o da mugardesa Marita Gallego Abeledo que chegou a ser a única muller comisaria política do Exército Guerrilleiro de Galiza ou o da valdeorresa Consuelo Rodríguez López “Chelo”, única guerrilleira galega viva. Ela será a única supervivente dunha familia ferozmente represaliada. Asasinaron os seus pais, os seus catro irmáns e o seu compañeiro. Desde 1949 vive exiliada en Francia.

As guerrilleiras da chaira é a historia dos enlaces, vitais para a continuidade da guerrilla como Camilo de Dios ou Moncho teñen recoñecido. Contra elas desatouse unha durísima persecución, pois mostraban unha complicidade ideolóxica e un compromiso persoal que o réxime non podía tolerar. Moitas das familias dos guerrilleiros foron deportadas. Por exemplo, os pais de Riqueche mandáronnos para Palencia; os pais de Chone, a súa muller e os seus fillos a Zamora; ou a muller de Pancho a Valladolid.

Aurora Marco viuse obrigada a facer uso das fontes orais, unha técnica historiográfica que permite coñecer a historia dos grupos sociais que se atopan máis arredados das esferas do poder. Subliñou o compromiso de Carmen Filgueiras que consideraba a guerrilla como “unha gran familia”, ela distribuía propaganda por Ferrol e Betanzos, na súa casa deu acubillo á resistencia antifascista e padeceu nove meses de cadea. Alí coñeceu a María José Vázquez Gallego, esta guerrilleira da chaira tiña un refuxio na súa casa de Caamouco, Ares, onde estivo Pancho e se reuniu Gayoso e Seoane. Para concluír tamén lembrou a brutal represión que padeceu tanto a muller como as irmás ou os propios fillos de Pancho.

Nesta ligazón poden ver o documentario íntegro As silenciadas dirixido por Pablo Ces Marco

http://www.cultureunplugged.com/documentary/watch-online/play/11292/As-Silenciadas

Para máis información sobre a represión franquista contra as mulleres

http://www.nomesevoces.net/gl/exposicion/vermellas/

Advertisements

“Mulleres na guerrilla galega”, con Aurora Marco e proxección de “As silenciadas”

O próximo venres 6 de marzo ás 19:30 no no Salón de Plenos do Concello de Mugardos, Aurora Marco falará sobre “As mulleres na guerrilla antifranquista galega” e posteriormente será proxectado o documentario “As silenciadas” dirixido por Pablo Ces. Esta actividade pecha o ciclo “Pancho na memoria” coordinado polo Ateneo Eumés e o Colectivo Terra en homenaxe a Francisco Martínez Leira “Pancho”.
A investigación de Aurora Marco plásmase no libro Mulleres na guerrilla antifranquista galega, editado Laiovento, no que se recolle a historia de máis de 200 guerrilleiras. O traballo serviu tamén de base para o documentario As silenciadas, centrado en seis desas loitadoras antifranquistas. O filme, dirixido por Pablo Ces, acaba de ser galardoado co premio Memòria i Justícia Universal no III Festival Internacional de Dereitos Humanos de Santa Coloma de Gramenet.

Coa represión, que se xeneralizou coa vitoria dos sublevados en 1939, centos de mulleres comprometidas coa guerrilla antifranquista foron asasinadas, encarceradas, torturadas, violadas, recluídas en campos de concentración; tiveron que partir cara ao exilio nunha viaxe, para algunhas, sen volta ou viviron un exilio interior. A súa é a crónica das silenciadas, porque foron obxecto dunha dupla falta de memoria: por seren desafectas ao novo réxime e pola súa condición feminina.

A represión, que adoptou diversas facianas, foi especialmente cruel coas mulleres, mais as dimensións e a ferocidade dos métodos utilizados coas guerrilleiras foi brutal. Para elas durante moitos anos só houbo silencio, esquecemento e tortura moral, ao facelas pasar non só como bandoleiras, igual que os seus compañeiros de loita, senón tamén como as “queridas”, as amantes dos guerrilleiros. Por iso recuperar os seus nomes, a súa voz, a súa actividade como guerrilleiras do monte ou da chaira significa darlles existencia e desvendar o papel que tiveron na resistencia antifranquista. E é, tamén, unha forma de homenaxealas porque, malia as múltiplas negacións, a súa verdade histórica non se pode nin se debe esquecer.

Carlos Méixome, a memoria como lugar de resistencia

Dentro do ciclo “Pancho na memoria”, o profesor Carlos Méixome centrou a súa intervención sobre a represión e a resistencia en Galiza na encrucillada que conforman a historia, a memoria e o mito. Subliñou a importancia da presentización da historia e da vivificación da memoria. Para iso citou as palabras do marxista italiano Antonio Gramsci: “A historia é sempre historia contemporánea, isto é, política”.

Carlos Méixome explicou a experiencia do Instituto de Estudos Miñoranos na exhumación de fosas do franquismo. Considera fundamental estas escavacións para devolver os corpos das vítimas aos seus familiares e soterralos coa dignidade que merecen todas as persoas. Primeiro explicou o caso da fosa de San Xián, no concello do Rosal, e despois a dos Noves, en Baiona, decididamente impulsados pola Consellaría de Cultura e Deporte, daquela dirixida por Ánxela Bugallo e baixo o rigor científico do doutor Fernando Serrulla e do xenetista Ánxel Carracedo.

No caso da fosa de San Xián as testemuñas dos veciños foron esenciais para dar coa localización exacta. De feito, a tradición oral di que no lugar da morte, ao pouco, naceron feixóns que tiñan unha flor moi fermosa e que seica un deles traía no peto porque o prenderan cando estaba a mallar neles. Esta foi a primeira e única vez en que unha institución estatal, a Xunta de Galiza, impulsou, coordinou e sufragou exhumacións. Actitude que constrasta co actual desamparo institucional que sofren as vítimas do franquismo.

Na súa palestra salientou o caso da Volta dos Nove, un lugar de Baiona, onde foron fusilados nove republicanos. Nese lugar ao longo de corenta anos foron aparecendo nove cruces gravadas na rocha. A pesar da persecución e de seren constantemente borradas, as cruces continuaban a aparecer. Aquel crime será lembrado con horror en toda a comarca do Val Miñor e ninguén deu descuberto quen as realizaba.

Para concluír explicou algunhas difcultades que tiveron que encarar para realizar a exhumación da fosa común de Grandal, Vilarmaior. O propio Francisco Rodríguez implicado por cuestións familiares nesta escavación relatábao así: “Un domingo de agosto deste ano 2011 o bastón de Olimpia, unha muller de 91 anos, indicou con decisión e contundencia o lugar da foxa que se procuraba no cemiterio. Con dezaseis anos escoitara os disparos contra o seu tío, Manuel Varela, cando a altas horas da madrugada intentaba fuxir da casa familiar, rodeada por unha turba de gardas civís e falanxistas, pola ventá traseira. Atenta observadora, mostrouse aparentemente impasíbel, ao comezo dunha asemblea aquel domingo de agosto para os fregueses da parroquia de Grandal seren informados, despois da misa, da escavación que, con todos os permisos esixidos, se ía realizar no camposanto para atopar a foxa coas vítimas. Após minutos de tensión, entre intervencións sustentadas en manipulacións intencionadas, ignorancias alimentadas, e rostros de comprensión e expectativa, Olimpia declarou que tamén o seu tío estaba na foxa de Grandal. Entrou na atmosfera enrarecida da sacristía un poderoso raio de piedade e razón desde dentro. Non cabía máis que saírmos para que aquela muller sinalase onde xacían os restos dos mártires”.

A próxima sexta feira 6 de marzo ás 19:30 no Salón de Plenos do Concello de Mugardos pechará o ciclo “Pancho na memoria” a profesora Aurora Marco. Falará sobre “As mulleres na guerrilla”, ademais será proxectado o documentario “Silenciadas”.

Na seguinte ligazón ou ao pé da web poderán ver e descargar as fotos do acto.

https://www.flickr.com/photos/129769667@N04/sets/72157650852164191/

“Represión e resistencia en Galiza”, conferencia de Carlos Méixome e proxección de “A cidade da selva”

O próximo venres 13 de febreiro ás 19:30 no local do Colectivo Terra (Boa Vista 8, Pontedeume), Carlos Méixome falará sobre “Represión e resistencia en Galiza” e posteriormente será proxectado o documentario “A cidade da selva”. Esta actividade enmárcase no ciclo “Pancho na memoria” coordinado polo Ateneo Eumés e o Colectivo Terra en homenaxe a Francisco Martínez Leira “Pancho”.

Coa palestra de Carlos Méixome, profesor, historiador e director do Instituto de Estudos Miñoranos, queremos aproximarnos ao contexto global da represión franquista e á conseguinte resistencia do noso pobo. Vai ser o equipo arqueolóxico do Instituto de Estudos Miñoranos quen realice os traballos de exhumación desenvolvidos no cemiterio de Grandal (Vilarmaior) durante outubro de 2011 onde apareceron nunha fosa común cinco cadáveres vítimas do franquismo, entre eles o avó do ex-deputado do BNG Francisco Rodríguez.

“A cidade da selva” era o nome dun refuxio para os guerrilleiros antifranquistas ubicado no val de Casaio, na comarca de Valdeorras. Funcionaba como un cuartel onde a comezos dos anos corenta se realizou o Congreso da Selva. Este encontro reuniu máis dun cento de fuxidos de todas as comarcas de Galiza, incluída a do Bierzo. O documentario recolle, a través dos testemuños dos protagonistas, a historia da guerrilla e dos fuxidos. O filme abranxe desde os tempos da República até a morte do último guerrilleiro, no ano 1954, Francisco Martínez Leira. Aparece o testemuño de Juan “Anido”, enlace guerrilleiro deMugardos e grande amigo de Pancho que sofreu seis anos de cadea en Burgos por defender a liberdade.

Pechará o ciclo “Pancho na memoria” a profesora Aurora Marco que falará sobre “As mulleres na guerrilla”, ademais será proxectado o documentario “Silenciadas”. Este actividade será o venres 6 de marzo ás 19:30 no Salón de Plenos do Concello de Mugardos.

Trailer do documentario “A cidade da selva”

http://www.culturagalega.org/avg/extra_audovisual_estreas.php?Cod_extrs=2866

Crónica no Praza Pública sobre Pancho

“Francisco Martínez Leira, Pancho, era el último superviviente de las partidas guerrilleras que operaban en Galicia (…) Con este excepcional servicio de la Guardia Civil se pone fin a unas actividades subversivas de las que desde hace unos años era el único superviviente. Con su muerte queda completamente pacificada la región”. Así o destacaba a nota do Goberno civil da Coruña, de obrigada inserción nos xornais galegos, publicada días despois do asasinato de Francisco Martínez Leira, Pancho, o 31 de decembro de 1954. Hai unhas semanas Pancho foi homenaxeado cunha ofrenda floral no cemiterio de Meá, en Mugardos, xusto na data na que chegaban os 60 anos do seu pasamento. Esta ofrenda foi o inicio dunha serie de actos, organizados polo Ateneo Eumés e o Colectivo Terra, que ao longo deste mes de xaneiro están servindo para afondar no coñecemento da súa figura, á que se lle dedica unha web cunha gran cantidade de información.

“Ese foi o final de Pancho, pero non o foi” -destaca o historiador Bernardo Máiz- “Todos os que somos desta comarca crecemos escoitando falar de Pancho por aquí e de Pancho por alá, igual que noutras zonas de Galicia se falaba do Foucellas ou do Curuxás“. Algúns realizaron as súas últimas accións en 1950 ou 1951, outros agocháronse e morreron uns anos máis tarde, algún mesmo escapou, pero Pancho foi o derradeiro guerrilleiro en activo”.

Para ler a crónica completa:

http://praza.gal/movementos-sociais/8655/pancho-o-derradeiro-guerrilleiro-en-activo/

E a versión en castelán:

http://www.eldiario.es/galicia/Pancho-ultimo-guerrillero-activo_0_348565998.html

Coloquio na Casa do Concello de Mugardos con Bernardo Maiz, Pilar Iglesias Martínez e Dolores Vázquez Filgueiras

A admiración popular pola figura de Pancho volveu encher un auditorio. Desta volta foi o salón de plenos do Concello de Mugardos, onde ducias de persoas acudiron ao coloquio enmarcado nos actos de homenaxe que se están a celebrar co gallo do 60 cabodano da morte de Francisco Martínez Leira, “Pancho”.

César Pena, familiar do guerrilleiro, foi o encargado de abrir o acto en que o historiador Bernardo Maiz aproveitou para facer extensiva a homenaxe a todas vítimas do franquismo en Mugardos. Encetou a súa palestra subliñando o pasado revolucionario da vila, pois en 1936 só Pontevedra e Mugardos tiñan alcaldes comunistas. Recoñecendo a importancia de honrar as vítimas, tamén considerou fundamental falar de resistencia e, por tanto, da oposición armada ao fascismo que a historiografía oficial española se esforza por ocultar e que na Galiza tivo a actividade máis intensa e duradeira de todo o Estado. Segundo os expertos, a segunda guerrilla máis importante sería a guerrilla urbana anarquista de Barcelona.

Na segunda parte da palestra, Maiz debullou os aspectos máis importantes da vida de Pancho desde que fuxira ao monte en 1948 por temor ás detencións masivas nas comarcas de Trasasancos, Bezoucos e Eume producidas polas informacións dun infiltrado chamado Alejo Mora. Algunha das accións de propaganda realizadas por Pancho foron realmente espectaculares como a de encher de bandeiras da República toda a estrada desde Xuvia até Mugardos. Maiz considera a Pancho o último guerrilleiro porque tanto o “Piloto” como o “Curuxás” permanecen vivos, mais agochados nunha inactiva clandestinidade un desde 1951 e o outro desde 1949. Tamén se lembrou da vulnerabilidade en que se achaban as familias demócratas perante o terror franquista. A muller de Pancho foi desterrada a Valladolid, unha filla mandárona a un orfanato a Bilbao e aos fillos pequenos a un orfanato que estaba no Pazo de Mariñán.

Nesta xornada tamén puidemos contar cos testemuños de dúas persoas que coñeceron a Pancho e sofreron nas súas carnes e nas da súa familia a feroz represión fascista. Pilar Iglesias Martínez, sobriña de Pancho, contounos un dos días máis emocionantes da súa vida. Sendo unha nena, de madrugada petou na porta da súa casa un batallón da Garda Civil. Berraban: “Pancho está aquí! Sabemos que está aquí!” A súa nai, Antonia Martínez Leira, respondeulles con toda tranquilidade: “Pois búsqueno”. Remexeron toda a casa, mais non deron encontrado o escondedoiro onde estaba Pancho. Ao se ir a Garda Civil, Pancho saíu e deulle un abrazo a súa irmá. Pilar Iglesias Martínez lembra que choraban como nenos. Aos tres días as forzas de represión voltaron e destruíron a casa, mais Pancho xa voara. Outra anécdota que nos relatou foi como a súa nai estivo sete meses presa por lles conseguir madeira aos guerrilleiros para faceren a cova de Novás. A Garda Civil mesmo lle requisara o carro e unha vaca de nome Paloma que empregara para transportaren os taboleiros do serradoiro. É curioso que chegara a aparecer esta nova na prensa arxentina. A historia de vida de Pilar Iglesias Martínez estivo marcada pola barbarie fascista. Seu pai, Florentino Iglesias Varela, foi asasinado pola Garda Civil o 3 xaneiro de 1949 no lugar de Mandiá (Narón), porque supostamente el e tres persoas máis estaban detidas e tentaron fuxir. Porén, aparecen inseridos na Causa 06/49 os informes da autopsia e nunha nota escrita a lapis aclara que “la mayoría de los tiros fueron en el pecho. Y huían”.

Outra das testemuñas que quixo partillar as súas experiencias foi Dolores Vázquez Filgueiras, filla de Juan Vázquez Loureda “Anido”, enlace da guerrilla condenado a trece anos de cadea e recentemente falecido. Dolores Vazquez Filgueiras o primeiro que louvou foi a grande intelixencia de Pancho. A seguir, comentou unha anécdota simpática que tiña gravada na memoria. Pancho estaba na casa e pola radio soaba Antonio Machín: “Aquellos ojos verdes que nunca besaré”. E Pancho retrocou: “Porque es feo, carallo!” Tamén contou a durísima experiencia da súa familia e a enteireza do seu pai, un auténtico heroe, segundo as súas propias palabras. Recordaba como por setembro vendían un vitelo para poderen ir a Burgos o día da Mercé para visitar o pai na cadea. Tamén relatou como fixeron unha cova na súa casa na zona da adega onde se refuxiaban os guerrilleiros. Entraban por medio dunha trapela camuflada que era moi difícil de atopar, mentres que a saída, á que se chegaba por un pasadizo que atravesaba a estrada, localizábase na beira de enfronte. Un 18 de xullo de 1951 a Garda Civil descobre o agocho e esparexe gasolina pola casa. Ao final non lle prenden lume e, aproveitando a confusión, tres guerrilleiros dan fuxido. Entre eles estaba Josefa Gallego Abeledo, mugardesa armada pertencente á IV Agrupación.

O pai de Dolores Vázquez Filgueiras, Juan “Anido”, ten un grande protagonismo no documentario “A cidade da selva”, de Helena Villares e Pilar Faxil, que será proxectado o venres 13 de febreiro no local do Colectivo Terra en Pontedeume. Ademais o profesor Carlos Méixome guiará un coloquio titulado “Represión e resistencia na Galiza”. Este será o próximo acto do ciclo “Pancho na memoria”

Na seguinte ligazón ou ao pé da web poderán ver e descargar as fotos do acto.

https://www.flickr.com/photos/129769667@N04/